Môi trường sẽ là tiêu chí đánh giá thành tích kinh tế

TT - Bão lũ xuất hiện với nhiều thiệt hại về người và của, những khu dân cư ô nhiễm chất thải, những dòng sông bị "đầu độc"... mang đến nhiều căn bệnh ngày càng nguy hiểm đối với con người. 

Đó có phải là sự trả giá sau những sự phát triển nhanh về kinh tế mà chưa chú trọng đến bảo vệ môi trường?

Ông BÙI CÁCH TUYẾN, phó tổng cục trưởng phụ trách Tổng cục Môi trường (Bộ Tài nguyên - môi trường), nói với Tuổi Trẻ: "Ngày trước, để đánh giá một đơn vị có thành tích hay không người ta dựa vào phát triển kinh tế. Nhưng bây giờ đánh giá đó sẽ kèm theo chỉ tiêu môi trường. Một ông chủ tịch tỉnh được đánh giá là chỉ đạo tỉnh đó phát triển tốt sẽ phải dựa vào cả chỉ tiêu kinh tế và môi trường".

Ông BÙI CÁCH TUYẾN, phó tổng cục trưởng phụ trách Tổng cục Môi trường (Bộ Tài nguyên - môi trường),

Ông Bùi Cách Tuyến nói:

- Nhiều người cho rằng quan hệ giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường là hai đối cực, nhưng theo tôi không phải như vậy. Phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường vẫn dung hòa được với nhau, nền tảng để thực hiện sự dung hòa đó phải trên cơ sở thông tin đầy đủ. Một doanh nghiệp hình thành, động lực đầu tiên của họ là lợi nhuận và nhiều khi do thiếu thông tin về môi trường nên họ không có đầy đủ số liệu để thấy rằng lợi nhuận doanh nghiệp làm ra không đủ khắc phục hậu quả của ô nhiễm môi trường.

Chúng ta cứ nói chung chung là bảo vệ môi trường nhưng không phải doanh nghiệp nào cũng hiểu, thành ra nhiều doanh nghiệp làm theo quán tính, chẳng hạn để chất thải xả ra môi trường một cách tự nhiên. Doanh nghiệp VN vốn liếng ít nên phải vạch lộ trình xử lý ô nhiễm theo bước tăng dần, đi đôi với phát triển lợi nhuận của doanh nghiệp.

* Chúng ta đã nói nhiều đến phát triển bền vững, phát triển phải quan tâm đến bảo vệ môi trường, nhưng vì sao khía cạnh bền vững vẫn chưa thật sự được quan tâm, thưa ông?

- Nhận thức cần phải bảo vệ môi trường ai cũng biết nhưng khi thực hiện lại không kiểm soát được vì đối tượng để thực hiện là xã hội. Chẳng hạn từ lâu chúng ta đã nói chuyện đội mũ bảo hiểm, nhưng sự đồng thuận của xã hội chưa cao, chỉ tới khi tai nạn ngày càng gia tăng, khi người ta thấy đội mũ bảo hiểm ảnh hưởng tới đời sống của mình, cộng thêm những quy định mới thì mới tạo ra sự đồng thuận xã hội.

Vấn đề môi trường cũng vậy, không phải mọi người không biết nhưng sự đồng thuận xã hội chưa cao. Vấn đề môi trường không thể giải quyết từ một phía, nó rộng lớn, dính dáng nhiều phía. Để giải quyết vấn đề này, giáo dục, đào tạo, nâng cao nhận thức và góp phần biến đổi hành vi của cộng đồng doanh nghiệp, cộng đồng dân cư là cực kỳ quan trọng.

* Ông có cho rằng người dân có quyền đòi hỏi được bảo vệ trước tác động của ô nhiễm môi trường, tàn phá môi trường?

- Điều đó tùy trường hợp. Ví dụ ở các nước, để tránh việc sạt lở núi ảnh hưởng tới đời sống, sinh mạng của người dân, họ làm những công trình chống sạt lở rất tốn kém. Trong hoàn cảnh VN, làm được con đường tráng nhựa ở cả địa bàn vùng cao đã là gay go rồi, thành ra việc làm luôn hệ thống tránh sạt lở rất tốn kém. Vấn đề ở đây là chúng ta phải giúp người dân tiên lượng sớm và có hệ thống thông tin vững chắc để có thể đối phó, thích ứng kịp thời với những thảm họa do tàn phá môi trường gây ra. Hay với những người dân đánh cá ngoài biển yêu cầu giúp họ có hệ thống thông tin kịp thời để đối phó với bão tố, chuyện đó là hợp lý. Với người dân ở miền Tây Nam bộ, Chính phủ đã giúp họ chung sống với lũ bằng việc hỗ trợ xây dựng những loại hình nhà cửa chống lũ, cung cấp phương tiện để đối phó khi lũ lên.

* Còn khi xảy ra hậu quả do ô nhiễm môi trường, tàn phá môi trường, người dân có quyền được bồi thường thiệt hại không?

- Vấn đề này phải có một hành lang pháp lý, quy định cụ thể ra sao. Mục đích của VN là trở thành quốc gia công nghiệp, có môi trường tốt, mà muốn làm như vậy phải theo bước những quốc gia đã thành công trong việc đó, kể cả trong quy tắc ứng xử của công dân đối với những thiệt hại cho đời sống của họ, trong đó có ô nhiễm môi trường. Mình phải học hỏi dần dần để ứng dụng từng bước, có bước đi thích hợp giúp người dân thực hiện được quyền của mình.

* Tại sao chúng ta có nhiều văn bản pháp luật liên quan đến bảo vệ môi trường nhưng lại thiếu những chính sách bảo vệ quyền lợi, bảo vệ sức khỏe người dân trước tác động của môi trường?

 

"Ai cũng thừa nhận rằng dù mình có rất nhiều tiền mà sống trong hoàn cảnh lúc nào mũi cũng ngửi thấy những mùi không thích thú do ô nhiễm gây ra, mắt nhìn thấy những quang cảnh không đẹp do rác thải gây ra thì làm sao sống vui được. Nếu chỉ hoàn toàn lo phát triển kinh tế mà không chú ý đến chất lượng của sự phát triển thì không đem lại kết quả mỹ mãn."

- Người dân ở các nước phát triển có điều kiện thuận lợi khi họ được chính phủ bảo vệ trước tác động của môi trường. Nhưng muốn làm được như vậy phải làm song song nhiều hướng, phải có sự đồng thuận giữa cộng đồng và chính phủ. Một chuyện nhỏ nhưng đáng để suy nghĩ là ở địa phương nọ lắp đặt trên phố các thùng rác công cộng nhưng thùng rác đó lại bị lấy băng keo bịt kín, tìm hiểu thì biết bà bán vé số gần đó dán lại vì thùng đó gây ra mùi hôi!

* Điều đó cho thấy nhiều giải pháp chưa hợp lý?

- Tôi cũng đã đi khảo sát chuyện đó nhưng thấy rằng nếu mình làm thùng rác inox như bên Đức thì nền kinh tế không chịu nổi và nếu có cũng bị ăn cắp bán phế liệu. Dù rằng chúng ta làm chưa hoàn hảo nhưng cũng đã rất nỗ lực. Chúng ta có nhiều chính sách nhưng để đưa chính sách đó vào cuộc sống thì liên quan đến đối tượng tác động của chính sách đó. Chỉ cần ý thức người dân thay đổi, lượng rác thải trong xã hội bớt đi quá nửa. Vấn đề nan giải là nhận thức và hành vi của cộng đồng không thể một sớm một chiều giải quyết được. Nó liên quan đến tình trạng kinh tế của cộng đồng, liên quan đến nền giáo dục, nhận thức, thông tin, tập quán...

* Theo ông, những vấn đề môi trường bức xúc nào cần được quan tâm giải quyết trong thời gian tới?

- Đó là việc nâng cao năng lực giải quyết ô nhiễm môi trường ở các địa phương, giải quyết những vấn đề bức xúc đối với cộng đồng dân cư, đối với các địa phương như ô nhiễm các lưu vực sông Cầu, sông Nhuệ, sông Đáy, sông Sài Gòn, sông Đồng Nai và biện pháp tiên lượng đối với những con sông khác; giải quyết vấn đề ô nhiễm công nghiệp, ô nhiễm làng nghề ở nông thôn, ô nhiễm ở khu đô thị. Chỉ cần mấy vấn đề đó mà lăn xả vào làm cho hiệu quả thì cũng đòi hỏi sự nỗ lực lớn.

Ngoài ra, tôi cho rằng phải nâng cao nhận thức của giới sản xuất, của cộng đồng dân cư để thay đổi hành vi của họ với môi trường; ứng dụng những biện pháp kinh tế để bảo vệ môi trường như thu phí, xử phạt, các biện pháp thuế cho những sản phẩm nhập khẩu có khả năng gây ô nhiễm môi trường... Đó là mặt trận nhiều mũi phải thực hiện song song. Có như vậy mới dần giải quyết tốt được vấn đề môi trường.

KHIẾT HƯNG thực hiện

 

Khiếu kiện về ô nhiễm môi trường tăng nhanh hơn khiếu kiện đất đai Thực hiện chuyên đề giám sát về "Tình hình thực hiện chính sách, pháp luật về xử lý ô nhiễm môi trường tại các khu công nghiệp, khu đô thị và khu kinh tế", vừa qua Ủy ban Khoa học - công nghệ và môi trường của Quốc hội đã tổ chức đi thực tế, làm việc tại nhiều khu công nghiệp, khu đô thị và khu kinh tế trên toàn quốc. Trao đổi với Tuổi Trẻ chiều 17-8, ông Nghiêm Vũ Khải - phó chủ nhiệm Ủy ban Khoa học - công nghệ và môi trường - cho biết đến nay ủy ban đã hoàn tất chuyên đề giám sát này và có báo cáo gửi Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ và một số cơ quan có trách nhiệm. Ông Nghiêm Vũ Khải nói: "Qua giám sát cho thấy tình trạng ô nhiễm môi trường ở các khu công nghiệp, khu đô thị và khu kinh tế đang diễn ra hết sức nghiêm trọng, đã và đang gây hậu quả nặng nề, lâu dài đối với hiệu quả tăng trưởng kinh tế cũng như đối với chất lượng cuộc sống và sức khỏe của người dân. Số vụ khiếu kiện về ô nhiễm môi trường ngày càng gia tăng, thậm chí tăng nhanh hơn số vụ khiếu kiện về đất đai. Một số vụ đã trở thành điểm nóng... Trong bối cảnh đó, tình hình thực hiện pháp luật về bảo vệ môi trường còn nhiều tồn tại, yếu kém. Sự gia tăng số vụ khiếu kiện về ô nhiễm môi trường cho thấy ý thức tự bảo vệ của người dân đang ngày càng được nâng cao. Tuy nhiên, nếu như việc xử lý sai phạm về ô nhiễm môi trường còn bất cập thì người dân ở những nơi bị ô nhiễm vẫn tiếp tục phải chịu thiệt thòi vì họ rất khó tự bảo vệ mình".   VÕ VĂN THÀNH